तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् : २
दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् : २
हावा वेसरी चल्नाले धेरै मानिसका घर उडाएर दुःखी बनाएको छ । राज्यले विपत्मा परेकालाई सहयोग गर्ने प्रयत्न गरिरहेको छ तापनि उठ्नुपर्ने कर नउठेकाले रकमको अभाव छ । यस्तो चिसोमा पालसालसम्म सबैलाई पुऱ्याउन सके राम्रो हुन्थ्यो । यस्तो अवस्थामा एक गेडा चामलको सहयोगले पनि पीडितहरूलाई ठूलो राहत पुग्छ ।
(क) 'बतास' को पर्यावाची शब्द ………… हो ।
(ख) 'सुखी' शब्दको विपरीतार्थी शब्द ………………… हो ।
(ग) अनेकार्थी शब्द ………………… हो ।
(घ) लघुतावाची शब्द …………… हो ।
दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा टुक्का र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदमा दिइएको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : २
हरिले रामलाई मिहिनेत गरेर पढ परीक्षा नजिकिँदै छ भन्दा कानमा तेल हालेर बस्यो । अहिले लेख्ने बेलामा आत्तियो र राम्रो अङ्क ल्याउन पनि सकेन । बुबाआमालाई आफ्नो नतिजा देखाउनुपर्छ भनेर सुटुक्क आफ्नो कोठामा पसेर लुक्छ ।
(क) दिइएको शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : १
(अ) (i) आश्वस्त (ii) आस्वस्त (iii) आश्वश्त (iv) आस्वश्त
(आ) (i) सारिरिक (ii) शारिरिक (iii) शारिरिक (iv) शारीरीक
(ख) दिइएका वाक्यलाई शुद्ध गरी लेख्नुहोस् : २
दान दिने कुरा धर्म बनिसकेको धेरै भयो आज अनुभव हुँदैछ । यो अब जिवन पनि पो वन्न थालि सक्यो ।
दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् : ३
स्यावास ! तिमी नै प्रथम हुन्छौ भन्ने मलाई पुरा विश्वास थियो भनेर गुरुले त्यो दिन भन्नुभएको कुरा म अभै भलभली सम्भन्छु ।
दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् : २+२=४
(क) दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :
आजकल युवापुस्तामा ऱ्याप गीत निकै प्रचलित छ । अश्वेत जातिमाथि श्वेत जातिले गरेको शोषण विरुद्ध आक्रोशको रूपमा व्यक्त हुँदै यो गीतको सुरुआत भएको हो । अहिले आएर सामाजिक विकृति र प्रेमको विषयमा यस्ता गीत गाइन्छन् ।
(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :
नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण देश हो । हामी सबै आ-आफ्नो क्षेत्रबाट देशको विकासमा लाग्नुपर्छ । राष्ट्रको हित भए मात्र हाम्रो पनि हित हुन्छ । त्यसैले एक आपसमा सरसहयोगको भावना राखी सबैको लोकप्रिय बनौं ।
दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूत कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् : २
मैले काम सम्पन्न गरेको छु । केही कथा र कविता लेखेको छु । सामाजिक सेवामा लागेको छु । थुप्रै सम्मान पाएको छु ।
कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : २
(क) सामान्यार्थक भावका अलग अलग क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफूले सम्पादन गरेका कुनै कार्यको वर्णन गर्नुहोस् ।
(ख) दिइएका वाक्यलाई एक वचनमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :
उनीहरू असाध्यै रमाइला छन् । जहाँ गए पनि खुसी हुन सक्छन् । हामी भने त्यस्ता कार्यमा अलि पछि परेका छौं । तिमीहरू निरन्तर अगाडि बढ ।
कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् : ४
(क) आकाशमा बादल लाग्नाले जाडो भयो । (वाक्य विश्लेषण)
(ख) म त धेरै थाकेँ । (भाववाच्य)
(ग) सीता गीत गाउँछिन् । (प्रेरणार्थक)
(घ) दिदीले समयको महत्त्व बुझ भनी सुभाव दिनुभयो । (प्रत्यक्ष कथन)
दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : ४
एकरात तिनी खाइपिई सुत्ने यत्न गरिरहेका थिए । तिनका मनमा धेरै प्रकारका विचार आउन थाले । तिनको जीवन कसैले असफल भन्न सक्दैन । सानोतिनो पुँजी पनि कमाइ हालेका थिए रुपियाँ जम्मा गर्दा अरू कसैलाई पिर पनि पारेनन् । तिनको कोही वैरी थिएन, यही तिनको सन्तोषको ठूलो कारण थियो । ४५ वर्षको यत्रो लामो जीवनमा तिनले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाएनन् । यस कम्पनाव तिनका लन्डाका मुद्द बढाइरहेको बेलामा तिनीमाथि लट्ठीको प्रहार पऱ्यो । सयागवश लट्ठीको मध्य भाट तिनीमाथि परेन । प्रहारकर्ताले तिनीमाथि प्रहार गरेको हो कि भिनामाथि, यो छुट्याउन गाह्रो भयो ।
प्रश्नहरू :
(क) 'तिनको जीवन कसैले असफल भन्न सक्दैन ।' यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।
(ख) रेखाङ्कित 'तिनले' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस् ।
(ग) एकरात तिनी खाइपिई सुत्ने यत्न गरिरहेका थिए । यस वाक्यमा रहेको उद्देश्य र विधेय पहिचान गर्नुहोस् ।
(घ) 'उनले रुपियाँ जम्मा गर्दा अरू कसैलाई पिर पनि पारेनन् ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा बदल्नुहोस् ।
दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : ४
नेपाल पर्यटन व्यवसायको दृष्टिले निकै सम्भावना बोकेको देश हो । यहाँ विविध प्रकारको हावापानी, प्राकृतिक सुन्दरता, साहसिक पर्यटनका लागि उपयुक्त अवस्था विद्यमान छन् । सांस्कृतिक विविधता, धार्मिक तीर्थस्थल एवम् ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्वका स्थलहरू रहेकाले विदेशी पर्यटकको गन्तव्यस्थल बन्न सक्ने सम्भावना रहेको छ । विविध प्रकारको प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण यहाँ फिल्मी पर्यटनको पनि ठूलो सम्भावना रहेको छ । पर्यटन उद्योगबाट प्रशस्त विदेशी मुद्रा आर्जन हुन सक्छ भने देशमा रोजगारीको सिर्जना पनि हुन सक्छ । सन् २०२५ सम्ममा वार्षिक २५ लाख पर्यटकलाई नेपाल भ्रमण गराउने लक्ष्यका साथ नेपाल सरकारले काम गरिरहेको छ । अहिलेको पर्यटकहरूको सरदर बसाइ १३ दिनको रहेको छ । यसलाई वृद्धि गर्न सकेमा अभ्र फाइदा हुन सक्छ । पर्यटन उद्योगका रूपमा होमस्टे, होटल, रिसोर्ट, लज, रेस्टुरेन्ट, मनोरञ्जन स्थलहरूको विकास भइरहेका छन् । प्याराग्लाइडिङ, पदयात्रा, हिमाल आरोहण, माउन्टेन बाइकिङ, बन्जी जम्पिङ, प्यारागलाइडिङ जस्ता साहसिक पर्यटनको पनि विकास भइरहेको छ । त्यस्तै नेपालमा गौतम बुद्धको जन्मस्थान लुम्बिनी, आराध्यदेव पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम लगायतका तीर्थस्थलहरू रहेकाले धार्मिक पर्यटनको पनि ठूलो सम्भावना छ । काठमाडौं उपत्यकाको पुरातात्त्विक महत्त्वका कलाकृति, सांस्कृतिक विविधता, प्राकृतिक सुन्दरताले गर्दा नेपाल विश्वभरका पर्यटहरूको गन्तव्य बन्न सक्छ ।
प्रश्नहरू :
(क) सन् २०२५ सम्ममा नेपाल सरकारले वार्षिक कति पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य राखेको छ ।
(ख) पर्यटन उद्योगबाट कसरी फाइदा लिन सकिन्छ ?
(ग) नेपाल पर्यटन व्यवसायका दृष्टिले सम्भावना बोकेको देश हुनाको कारण के हो ?
(घ) नेपालको धार्मिक पर्यटनलाई सहयोग पुऱ्याउने स्थलहरू कुन कुन हुन् ?
कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : ४
(क) दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :
नाम : गोविन्दबहादुर मल्ल 'गोठाले'
जन्म : वि.सं. १९७९ असार २६, ओमबहाल, काठमाडौँ ।
आमा र बुबा : आनन्दमाया मल्ल र ऋद्धिबहादुर मल्ल
शिक्षा : आई.एस्सी
कृति : (क) कथा : कथा सङ्ग्रह (२००३), कथैकथा (२०१६), प्रेम र मृत्यु (२०३९), बार कथा (२०५२)
(ख) उपन्यास : पल्लो घरको भ्याल (२०१६), अपर्णा (२०५३)
(ग) नाटक : भुसको आगो (२०१८), दोष कसैको छैन (२०२७), च्यातिएको पर्दा (२०३९), भोको घर (२०३४)
पुरस्कार : त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार (२०४२), वेदनिधि पुरस्कार (२०४७), पहलमानसिंह स्वाँर पुरस्कार (२०५७) आदि
मृत्यु : वि.सं. २०६७, मङ्सिर २७ गते
(ख) जिल्ला स्तरीय कविता वाचन प्रतियोगितामा विद्यालयबाट छनोट भएकाले भोलि हुने उक्त प्रतियोगिताका सम्बन्धमा उब्जेका भावना समेटी एउटा मनोवाद तयार पार्नुहोस् ।
कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : ४
(क) आफ्नो गाउँको बाटो यसै वर्ष कालोपत्रे गरिदिनका लागि पालिकाको योजनामा समेटिदिन अनुरोध गर्दै स्थानीय पालिकालाई निवेदन लेख्नुहोस् ।
(ख) जनहित सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति जानकी गाउँपालिका ३ कट्टीले आयोजना गरेको वृक्षारोपण कार्यक्रममा सबै उपभोक्तालाई सहभागी हुन आग्रह गर्दै निमन्त्रणा पत्र तयार पार्नुहोस् ।
दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् : २
शिक्षाका क्षेत्रमा हिजोभन्दा आज कैयौं सकारात्मक कार्य भएका छन् । माध्यमिक शिक्षासम्म निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था हुनु, थुप्रै विश्वविद्यालय खोलिनु चानचुने कुरा होइन । उच्च शिक्षा अध्ययन गर्न खर्च बोकेर सहर पस्ने वातावरणको अन्त्य हुनु अर्थात् गाउँ गाउँमा क्याम्पस खोलिनु र उच्च शिक्षा सुलभ हुनु मेरो देशको शिक्षाका लागि गर्व गर्न लायक कुरा हुन् । क्याम्पस र विद्यालयमा इन्टरनेट सेवा जोडिनु, सूचना र प्रविधिमा विद्यालयका विद्यार्थीको समेत पहुँच हुनुले मेरो देशका विद्यार्थीको ज्ञान प्राप्त गर्ने सूचनाको क्षितिज फराकिलो भएको छ । आज देशभरिका विद्यार्थीले सूचना प्रविधिलाई एउटा विषयका रूपमा पढ्न पाएका छन् । विद्यालय तहदेखि कम्प्युटर पाठ्यक्रम र तदनुरूप पाठ्यपुस्तकको व्यवस्था हुनुलाई मैले यो देशको विद्यालयीय शिक्षामा आएको युगीन फड्कोको ठानेको छु ।
दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् : ३
समाना कार्यबाट प्राप्त हुने ढुङ्ढुना परिणामन् पनि कर्तव्यका महानता कन्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका ढोगर छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसम्कृत हुन्छ । समाना कुरा मात्र हेरौं न । नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गर भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले भरी बाढल नभनी मिहिनेतले खाने सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेशाप्रतिको निष्ठा सम्भ्रन्दा र मोजनसारको आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ । सरकारी कार्यालयबाट सबाराचाहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ । यसरी एकएकाले आआफ्नो स्थानबाट कर्तव्य निर्वाह गर्दा समाज सभ्य र व्यवस्थित हुन्छ । त्यमैले कर्तव्यपालन अधिकारप्राप्तिको लक्ष्यभन्दा विशिष्ट छ ।
दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् : ४+४=८
(क) दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
एक हप्तापछि शन्तमायाले काम गर्न थालिन् । उनले काम गर्ने घर सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीको थियो । घरमा दम्पती मात्रै थिए । दुई भाइ छोरा देशबाहिर गएका थिए । फराकिलो कम्पाउन्ड र बगैँचा । साढे दुईतले घर । ती दम्पतीलाई घर व्यवस्थापनमा सकस थियो । बगैँचामा चल्ने मिहिनेती हातको खाँचो थियो । भान्छामा, बारबरमा, कौसीमा जताततै चल्ने छरिता पैतालाको आवश्यकता थियो । समग्रमा इमानदारिताका साथ काम गरिदिने कामदारको आवश्यकता थियो । हाम्रो अफिसमा दम्पती नै आएका थिए । उनीहरूले महिला कामदारलाई प्राथमिकता दिएका थिए । शन्तमायाको व्यक्तिगत विवरण हेरेर उनीहरू खुसी भएका थिए ।
प्रश्नहरू :
(अ) शन्तमायाले काम गर्ने घरको पारिवारिक अवस्थाको चित्रण गर्नुहोस् ।
(आ) डाक्टर दम्पतीले कस्तो कामदारको अपेक्षा गरेका थिए र उनीहरू किन खुसी भए ?
(ख) दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
मानव वेदनाको जीवन्त चित्रण भएका कला सिर्जनामा पाब्लो पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनले कलामाफत बन्दुकभन्दा कलम र कूची बलियो हुन्छ भन्ने दाबी प्रस्तुत गरे र कलामाफत युद्धलाई खरो रूपमा व्याङ्ग्य गरेकाले नागीहरूल जर्मनीमा उनका चित्र प्रदर्शनमा रोक लगाए । उनले भिखारी, जेलमा यातनाका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत बनाए ।
उनले महिलाका मार्मिक र प्रोभल चित्र पनि बनाए । मान्छेका भित्री वेदना, सवेग, मर्म र सौन्दर्य मूत बनेर उनका अमूत चित्रभित्र चित्रित हुन्थे । उनका चित्र हेर्ने व्यक्तिको हृदयमा करुणा, दया, मागा, स्नेह र आक्रोशका भाव सलबलाउथे र हेदाँहेदै ती चित्रमा नै हराउथे । उनको कलामा त्यस्तो जादु भएर नै उनका कला आजसम्म पनि अनमोल भएका छन् र संसारका सबैभन्दा महँगा चित्रका रूपमा उत्तिकै बेजोड छन् ।
प्रश्नहरू :
(अ) पिकासोका चित्रमा के कस्ता विषयवस्तु समेटिएका छन् ?
(आ) पिकासोका चित्रले संसारकै महँगो मूल्य पाउनुको कारण के हो ?
राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेका सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र छन् त, कथाका आधारमा तर्क दिनुहोस् : ४
कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् : ४
(क) उदात्त कर्मको यात्रा गर्दछन् जो सधैँ सधैँ
आदर्श नमुना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै ।
(ख) आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ ।
कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् : ७
(क) दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
एक गाँस खानाको निम्ति नोकरी गर्नु परे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइको गरौंला । जति पसिना बगाउनु परे पनि आफ्नै घर बारीमा बगाउँला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा फलाउँला । पुखाँले जस्तै हामी पनि अन्तिम सास हिमालको बनासमा मिलाउँ ।
प्रश्न :
(अ) घरको माया एकाङ्कीमा कसरी देश प्रेमको भावना प्रकट भएको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।
(ख) तलको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाउँ कसरी
आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाउँ कसरी
आशिष देउ एकै र फेरि पसिना बगाउँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँ ।
प्रश्न :
(अ) नेपाली श्रम र सिप किन स्वदेशमै लगाउँ भनिएको हो ? माथिको कवितांश र कविताका आधारमा वर्णन गर्नुहोस् ।
कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् : ७
(क) मेरो देश मेरो गौरव
(ख) प्रविधिमैत्री सिकाइ
(ग) भ्रष्टाचार रोकथाम र नियन्त्रण